Naar een nieuwe tijd.

Het afscheid van de traditionele Weltanschauung bij katholieke intellectuelen en kunstenaars.

(1891-1909)

Bram Delbecke

 

Scriptie voorgelegd aan de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte,
voor het behalen van de graad van
Licentiaat in de Geschiedenis.

Academiejaar: 2001-2002

Katholieke Universiteit Leuven

 

Promotor:  Prof. Dr. De Maeyer

 

home lijst scripties inhoud volgende  

 

VOORWOORD

 

INLEIDING

 

    1. Naar een gebalde vraagstelling

        a. Zoeken naar een katholiek wereldbeeld

        b. Moderne tijd en moderniteit: tussen tijdvak en concept

        c. Omgaan met een splijtzwam: uiteenlopende katholieke houdingen

    2. Een afgebakend onderzoeksdomein: wie, waar en wanneer?

        a. Zoeken naar voortrekkers: een focus op intellectuelen en kunstenaars

        b. De voorzichtige omlijning van een territorium: tussen BelgiŰ en Vlaanderen

        c. Een temporele omlijsting: Ĺfin de siŔcleĺ als misleidend begrip.

    3. Van Foucault tot Luhmann

        a. Mentaliteitsgeschiedenis: over desubjectivering, discontinu´teit en discours

        b. Receptiegeschiedenis en de polarisatie tussen een actieve en een passieve component

    4. Zoeken naar bronnen en een valabele methode

        a. Het tijdschrift als bron: een dankbare bruggenbouwer

        b. Een verantwoorde selectie tijdschriften: een algemene en sociaal-culturele

        c. De weerhouden titels

    5. De opbouw schetsmatig in beeld gebracht

 

DEEL 1: Een laat negentiende-eeuws katholiek wereldbeeld van ultramontaanse inspiratie:

De katholieke burcht als bron van autoriteit en zekerheid in tijden van pessimisme en onzekerheid

 

    a. Drie pijlers van een onverzettelijk wereldbeeld

        1. God en Kerk, de ware weg voor het leven

            a. God en Kerk als enige en absolute bron van waarheid

            b. De beschavende kracht van het katholicisme

            c. Het expliciete en collectieve karakter van de geloofsbeleving

            d. Een exclusief katholicisme: de eigen superioriteit

        2. Nietige lieden verheffen

            a. De last van de lust: de onoverkomelijke onvolmaaktheid van het individu

            b. Morele verheffing en bevoogding als redmiddel

            c. Een diepgewortelde onvrede met het moderne mensbeeld

        3. De geruststellende zekerheid van verleden en traditie

            a. Het verleden als aanloop: een door God ingestelde lineaire geschiedenis

            b. Het verleden als leermeester, de traditie als leidraad

            c. Het belang van het verleden beleven

            d. Het gevaar van de moderne vernieuwingsdrang

 

    b. De hechte verbintenis tussen mens en samenleving

        1. Samen sterk van gezin tot staat

            a. Het gezin, hoeksteen van de maatschappij

            b. Het dorp gekoesterd, de stad vervloekt

            c. Het Belgische en Vlaamse volk als bedding voor het katholicisme binnende katholieke natie

            d. De houding tegenover Staat en overheid: het latente theocratische ideaal

        2. Een piramidale samenleving: Een fundamenteel ongelijke en statische maatschappij

            a. Een ongelijke maatschappij gezegend met een verantwoordelijke elite

            b. De economische crisis als bedreiging voor mens en maatschappij

            c. Verticale solidariteit: caritas als hoeder van de maatschappelijke orde

 

    c. Ten dienste van God

        1. Kunst als vehikel: De dominante ethische dimensie van de traditionele katholieke kunstpraktijk

            a. Het accent op de ethische dimensie van kunst

            b. Neogotiek als katholieke kunst bij uitstek

            c. De verdierlijkende kracht van de moderne kunst

        2. Naar het woord van God: Een parallelle situatie in wetenschappelijke praktijk

 

    d. Dromen van betere tijden

        1. Barre tijden

            a. Pessimisme als motor voor nostalgie

            b. Gepolariseerde maatschappij en burchtmentaliteit

 

DEEL 2: Kijken naar de toekomst en de twintigste eeuw als teken van een hernieuwd katholicisme:

Groeiend optimisme en openheid als aanpassing aan een nieuwe tijd

 

    a. Een gewijzigd kader

        1. Dichter bij U, mijn God

            a. De opkomst van een hernieuwde, mystiek ge´nspireerde geloofsbeleving

            b. De verzelfstandiging van religie als uitzuivering van het programmisme

            c. Sporen van een voorzichtige dialoog: de integrerende interreligieuze toenadering

        2. Goede mensen: Het groeiende geloof in het goede in de mens

            a. Van geboren zondaar naar piŰteitsvol wezen

            b. De actieve component beklemtoond: de mens als scheppend wezen

            c. De toenadering tot de vrouw

        3. Het verleden voorbij? De voorzichtige acceptatie van vernieuwing en discontinu´teit

            a. Groeiende openingen voor vernieuwing als waardevol en noodzakelijk gegeven

            b. Tussen heden en verleden: de voorzichtige acceptatie van discontinu´teit

 

    b. Ge´ntegreerde originaliteit: De stap richting moderniteit in kunst en wetenschap

        1. Omdat het mooi is: De voorzichtige acceptatie van de originaliteitsgedachte in de kunst

            a. De inspirerende moderne kunstmilieus

            b. Een katholieke kunsthernieuwing: dramatis personae

            c. De verschuiving naar de esthetische dimensie

 

    c. Een gewijzigde samenleving: De intellectuele elite als gids voor een kosmopolitisch getinte houding

        1. Een gecontroleerde ontvoogding

            a. De christen-democratische achtergrond: een gewijzigde katholieke sociale politiek

            b. Sociale rechtvaardigheid door een toenadering tot de Staat

        2. Op u rekenen wij: Een jonge intellectuele elite met kosmopolitische ambities

            a. Door eigen kunnen: jonge intellectuelen als maatschappelijke elite

            b. Zin voor kosmopolitisme en meer aandacht voor het internationale platform 171

 

    d. Een nieuwe tijd breekt aan:Een groeiend optimisme en de uitbraak uit de burchtmentaliteit

        1. Hoopvol vooruitblikken: Het groeiende geloof in de toekomst hervonden

            a. Een voorzichtig optimisme en een ontluikende toekomstgerichtheid

            b. De toenadering tot de moderniteit en sporen van een uitbraak uit de burchtmentaliteit

 

CONCLUSIE

1. De eeuwwisseling als schouwtoneel voor de opkomst van een nieuw type katholieke intellectueel

2. Tussen cesuur en graduele evolutie

 

AFKORTINGEN

 

BIBLIOGRAFIE

 

 

BIJLAGEN

home lijst scripties inhoud volgende